Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Thời gian qua, Bộ Công Thương đã triển khai đầy đủ các bước xây dựng chính sách theo quy định, bao gồm ban hành kế hoạch soạn thảo, thành lập Tổ soạn thảo, tổ chức lấy ý kiến rộng rãi và chuẩn bị hồ sơ chính sách đầy đủ. Việc xây dựng Luật là cần thiết trong bối cảnh hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và thúc đẩy hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Hiện nay, hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch chủ yếu được điều chỉnh bởi Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản dưới luật, chưa bao quát đầy đủ đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh. Nhiều nội dung quan trọng như phân loại công cụ phái sinh, cơ chế thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư chưa được quy định thống nhất, đồng bộ.

Thực tiễn thị trường cho thấy nhu cầu sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro ngày càng gia tăng trong bối cảnh giá hàng hóa thế giới biến động mạnh. Đơn cử, giá vàng trên thị trường quốc tế có thời điểm đạt 5.600 USD/ounce, trong nước có lúc vượt 190 triệu/lượng; giá bạc gần 108,6 USD/ounce, trong nước có lúc vượt 111 triệu đồng/kg; giá xăng dầu đầu tháng 3/2026 cũng ghi nhận mức tăng trên 20–30%, tạo áp lực lớn đối với điều hành kinh tế vĩ mô. Những diễn biến này cho thấy vai trò của các công cụ phái sinh trong quản trị rủi ro giá và sự cần thiết hình thành thị trường giao dịch hiện đại, minh bạch.

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, hội nghị được tổ chức trên cơ sở quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Bộ Công Thương được giao nhiệm vụ xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và dự án luật này đã được đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội, dự kiến sẽ được thông qua trong năm 2026.

Trong quá trình xây dựng dự thảo, Bộ Công Thương đã phối hợp với Ủy ban Kinh tế của Quốc hội tổ chức hội nghị tham vấn, nhằm lấy ý kiến từ các chuyên gia, học giả, nhà nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp.

Thực tiễn cho thấy, hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã có những bước phát triển tích cực. Đã có nhiều doanh nghiệp tham gia thị trường, trong đó có Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV). Trước đây, Việt Nam từng có 3 sở giao dịch hàng hóa, tuy nhiên hiện nay chỉ còn một sở đang hoạt động.

Khoảng 20 năm trước, các quy định liên quan đến hoạt động của sở giao dịch hàng hóa đã được ban hành, tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành và phát triển các sở giao dịch hàng hóa. Hệ thống pháp lý hiện hành cũng đã có một số quy định và văn bản hướng dẫn như thông tư và các quy định liên quan khác.

Nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý phù hợp với sự vận động thực tế, Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở 6 nhóm chính sách lớn. Trong đó tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý; tổ chức hạ tầng thị trường; phát triển sản phẩm và chuẩn hóa quy tắc giao dịch; quản lý rủi ro, giám sát thị trường và bảo vệ nhà đầu tư; mô hình quản lý nhà nước; và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Trong đó, định hướng chung là xây dựng Luật theo hướng quy định các nguyên tắc, khung pháp lý cơ bản, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.

Đối với hạ tầng thị trường, phương án được đề xuất là tổ chức Sở giao dịch hàng hóa phái sinh và Trung tâm thanh toán bù trừ hoạt động độc lập, qua đó tăng cường an toàn hệ thống và kiểm soát rủi ro. Về quản lý thị trường, dự thảo Luật hướng tới thiết lập cơ chế giám sát tập trung, phân loại nhà đầu tư, tăng cường minh bạch thông tin và các biện pháp bảo vệ nhà đầu tư theo chuẩn mực quốc tế.

Bên cạnh đó, Luật cũng định hướng xây dựng cơ chế liên thông trực tiếp với các Sở giao dịch hàng hóa quốc tế trên cơ sở công nhận lẫn nhau, góp phần nâng cao thanh khoản thị trường, thu hút nguồn lực quốc tế và tạo điều kiện phát triển các mặt hàng có lợi thế của Việt Nam.

Đến nay, trên cơ sở tổng hợp ý kiến góp ý của các cơ quan, đơn vị, đa số ý kiến thống nhất cao về sự cần thiết ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Đồng thời, các ý kiến cũng đề nghị tiếp tục làm rõ phạm vi điều chỉnh; bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất với các luật có liên quan; hoàn thiện mô hình hạ tầng thị trường và cơ chế quản lý rủi ro; đồng thời tăng cường tính khả thi trong quá trình tổ chức thực hiện.

Góp ý cho dự thảo luật, ở góc nhìn chuyên gia, TS Võ Trí Thành – Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh nhấn mạnh, phát triển thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ là câu chuyện tài chính, mà gắn chặt với nền kinh tế thực. Đây là công cụ quan trọng để phân bổ nguồn lực, phân tán rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo TS Võ Trí Thành, nếu Việt Nam hướng tới một nền kinh tế thị trường hiện đại, thì việc phát triển đầy đủ các cấu phần thị trường, trong đó có thị trường hàng hóa phái sinh là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực có tính giao thoa giữa thương mại và tài chính, do đó cần khung pháp lý phù hợp, thậm chí vượt ra ngoài phạm vi của Luật Thương mại hiện hành.

Chuyên gia này cũng cho rằng cần có cách tiếp cận thận trọng nhưng không chậm trễ, với lộ trình rõ ràng. Việc xây dựng thị trường phải đi kèm với nâng cao năng lực của các chủ thể tham gia, từ doanh nghiệp đến cơ quan quản lý, cũng như hoàn thiện các thiết chế giám sát.

Đồng thời, cần tận dụng lợi thế của Việt Nam trong các mặt hàng nông sản có vị thế cao trên thế giới như gạo, cà phê, hồ tiêu, qua đó nâng cao giá trị và khẳng định thương hiệu trên thị trường quốc tế.

Đại diện Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) cho rằng, thị trường hàng hóa, đặc biệt là dầu khí, có nhiều đặc thù cần được tính đến. Các sản phẩm dầu thô rất đa dạng về chủng loại, chất lượng không đồng nhất, dẫn đến khó khăn trong chuẩn hóa và giao dịch trên sàn.

Bên cạnh đó, việc tham gia các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro vẫn còn nhiều vướng mắc đối với doanh nghiệp nhà nước. Nếu không có cơ chế phù hợp, doanh nghiệp có thể e ngại do rủi ro bị đánh giá là thất thoát vốn, trong khi lợi ích phòng ngừa rủi ro lại chưa được ghi nhận đầy đủ.

Ngoài ra, thị trường quốc tế có quy mô giao dịch rất lớn, yêu cầu cao về năng lực tài chính, quản trị rủi ro và xử lý tranh chấp. Đây là những yếu tố mà doanh nghiệp trong nước cần thời gian để thích ứng, đồng thời đòi hỏi sự hỗ trợ từ khung chính sách.

Trên cơ sở các ý kiến góp ý, Bộ Công Thương đang tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện hồ sơ chính sách theo hướng đồng bộ, minh bạch, tiệm cận thông lệ quốc tế, góp phần xây dựng thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh hiện đại, an toàn và hiệu quả.