Khi nói về các công ty năng lượng của Trung Quốc tại châu Phi, nhiều người chung một nhận xét rằng các công ty này đang nườm nượp đổ vào châu Phi với những khoản tiền tài trợ vô cùng hào phóng để tìm cách nắm lấy các mỏ dầu trữ lượng lớn tại châu lục này.

Thực tế các công ty lớn của Trung Quốc chỉ mới giành được một phần rất nhỏ trữ lượng dầu thô của châu Phi và sự ủng hộ tại châu "Đen" đối với Trung Quốc còn hạn chế và mang sắc thái ngờ vực.

Trung Quốc -có thể sẽ trở thành nhà nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới sau năm 2010- đang tìm kiếm nguồn cung cấp năng lượng lớn hơn nữa từ châu Phi để phục vụ cho nhu cầu phát triển kinh tế đang trên đà tăng trưởng mạnh. Giới chuyên gia về dầu khí cho rằng các công ty dầu mỏ Trung Quốc đang gặp không ít khó khăn trong việc này, do nhiều công ty dầu mỏ lớn của phương Tây đã đi trước từ lâu.

Các công ty dầu mỏ Trung Quốc hiện săn tìm nhiều loại mỏ dầu, như loại đang được khai thác, sắp đưa vào khai thác và cả những mỏ chưa rõ tiềm năng.

Trong những năm gần đây, các công ty của Trung Quốc đã tiến vào một số mỏ dầu lớn ở Tây Phi - một trong những điểm nóng khai thác dầu trên thế giới. Tổng Công ty Dầu khí Quốc gia (CNOOC) đã chi 2,7 tỷ USD đầu tư tham gia khai thác tại lô dầu có lợi nhuận cao ngoài khơi Nigêria - nước xuất khẩu dầu thô lớn nhất châu Phi. Mỏ dầu này dự kiến sẽ đưa vào khai thác trong năm nay. Tại Angôla - nước sản xuất dầu lớn thứ hai ở châu Phi - tổng công ty hóa dầu Sinopec của Trung Quốc đã giành được 50% cổ phần trong dự án Greater Plutonio do BP điều hành. Những thỏa thuận này khiến các nước phương Tây lo ngại rằng Trung Quốc đang cố gắng thâu tóm những nơi có trữ lượng dầu lớn tại châu Phi.

Nhưng thực tế trong năm 2005, toàn bộ các công ty dầu mỏ nhà nước của Trung Quốc sản xuất được khoảng 267.000 thùng dầu/ngày tại châu Phi, chỉ bằng 1/3 lượng dầu của ExxonMobil, nhà sản xuất dầu mỏ lớn nhất tại châu lục này. Hiện nay các tập đoàn dầu khí của Trung Quốc nắm giữ dưới 2% trữ lượng dầu và khí của châu Phi.

Trái ngược với dư luận chung, các công ty dầu khí nhà nước của Trung Quốc không nắm giữ phần lớn thị phần dầu khí như là một phần của chiến lược tập trung chinh phục năng lượng.

Chuyên gia nghiên cứu về Trung Quốc, Erica Downn của Viện Brookings, nhận xét trong một nghiên cứu gần đây: "ngoại trừ một số ít các dự án tại Xuđăng, Nigêria và Angôla, hầu hết các tài sản của châu Phi do các công ty dầu quốc gia của Trung Quốc nắm giữ đều là loại nhỏ và chất lượng ít thu hút được sự quan tâm của các công ty dầu khí quốc tế".

Thành công lớn nhất của Trung Quốc là tại Xuđăng. Tổng Công ty Xăng dầu Quốc gia Trung Quốc (CNPC) hiện nắm 60% tổng sản lượng dầu của Xuđăng, do trong những năm 1990 cuộc nội chiến tại Xuđăng khiến hầu hết các công ty của phương Tây không đầu tư vào đây, còn Trung Quốc có mặt tại Xuđăng từ thời kỳ đó.

Vấn đề hiện nay của Trung Quốc là các công ty của Trung Quốc đã chậm chân hơn tại Nigêria và Angôla -hai thị trường triển vọng có sức hấp dẫn nhất, nơi các đối thủ phương tây đã có mặt trước đó hàng thập kỷ và xây dựng được các mối quan hệ cũng như có được cổ phần tại đây.

Tuy nhiên, nỗ lực tạo dựng mối quan hệ của Trung Quốc tại châu Phi thông qua việc đầu tư xây dựng các cơ sở hạ tầng tại các nước này đổi lại việc lấy quyền tham gia các hoạt động thăm dò dầu khí là cách mà hầu hết các nhà kinh doanh trong lĩnh vực dầu khí phương Tây không thể làm được. Nhưng nó cũng khiến cho một số nhà hoạch định chính sách của châu Phi lo lắng.

Chiến lược này của Trung Quốc không phải lúc nào cũng đạt được như ý muốn. Việc Trung Quốc cho Angôla vay 2 tỷ USD để tái thiết các cơ sở hạ tầng bị phá hủy sau nhiều năm nội chiến đã giúp cho Sinopec giành được quyền tham gia khai thác tại một trong những khu vực dầu khí có sức cạnh tranh quyết liệt nhất tại châu Phi. Nhưng tại Nigêria, chiêu bài cho vay 2 tỷ USD để đầu tư vào lĩnh vực lọc dầu nhằm đổi lấy quyền tham gia khai thác tại các lô dầu của CNPC đã bị khước từ. Các lô thăm dò mà Kênia dành cho Trung Quốc khi Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào sang thăm hồi 4/06 thu được kết quả rất thất vọng, khiến CNOOC phải trả lại 4 trong tổng số 6 lô được quyền thăm dò nói trên.

Công nghệ cũng là vấn đề quyết định cho tương lai hoạt động kinh doanh dầu mỏ của Trung Quốc tại châu Phi. Trung Quốc có kinh nghiệm trong lĩnh vực ngoài khơi nhưng thiếu những chuyên gia có kinh nghiệm trong việc khai thác, thăm dò tại vùng nước sâu có sức hấp dẫn rất lớn tại vùng Vịnh Ghinê. Tuy nhiên, các chính phủ vẫn miễn cưỡng ký kết thỏa thuận với các công ty Trung Quốc vì sợ mất những dự án giúp nâng cao kỹ năng quản lý cũng như chia sẻ các công nghệ mới của Trung Quốc dành cho các công ty trong nước.

Với giá thô dầu lên cao mức kỷ lục, chính phủ các nước châu Phi có quyền lựa chọn đối tác từ các nhà đầu tư nước ngoài. Các công ty của phương Tây, Ấn Độ, Hàn Quốc xếp hàng gõ cửa xin được đầu tư. Tuy nhiên ngành công nghiệp dầu mỏ của Trung Quốc phát triển rất nhanh cộng với sự trợ giúp của nhà nước và công nghệ tốt hơn sẽ làm cho các công ty quốc tế phải đối mặt với sự cạnh tranh lớn từ Trung Quốc trong tương lai.

Hiện nay, các công ty dầu mỏ lớn của Trung Quốc vẫn đang chơi trò "đuổi theo cho kịp ngang bằng" với các đối thủ phương Tây tại đây. Nhưng theo chuyên gia cao cấp chuyên về phân tích năng lượng Stewart Williams của Wood Mackenzie thì các công ty dầu mỏ Trung Quốc đã đủ ngưỡng trong lĩnh vực khai thác và thăm dò, việc họ cần làm lúc này là chú trọng vào lĩnh vực sản xuất dầu và khí đốt một cách có hiệu quả để đủ sức cạnh tranh với các công ty lớn của phương Tây.