Thị trường dầu thô đã thích ứng khá tốt với việc đột ngột mất khoảng 1/5 nguồn cung dầu thô từ Trung Đông, nhưng ngành lọc dầu có ít phương án ứng phó hơn nhiều. Điều này thể hiện rõ qua diễn biến trái chiều giữa giá dầu thô và giá các sản phẩm lọc dầu.
Giá dầu Brent hiện quanh 90 USD/thùng, tăng khoảng 25% so với thời điểm chiến sự bắt đầu ngày 28/2 nhưng đã giảm đáng kể so với mức đỉnh 118 USD/thùng. Trong khi đó, giá dầu diesel tại châu Âu tăng hơn 70%, còn giá xăng tại Mỹ tăng khoảng 60%.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), chiến sự đã làm gián đoạn hơn 20% công suất lọc dầu 9,6 triệu thùng/ngày của Trung Đông. Việc eo biển Hormuz đóng cửa tiếp tục hạn chế xuất khẩu nhiên liệu, trong khi thiếu dầu thô vùng Vịnh buộc nhiều nhà máy lọc dầu, đặc biệt tại châu Á, phải giảm công suất.
Tình hình còn nghiêm trọng hơn do các cuộc tấn công kéo dài của Ukraine vào cơ sở năng lượng Nga, khiến sản lượng lọc dầu của Nga giảm gần 30%, xuống dưới 4 triệu thùng/ngày trong những tháng gần đây và buộc Moscow cấm xuất khẩu diesel từ tháng 7.
Biên lợi nhuận lọc dầu diesel tại châu Âu, châu Á và Mỹ đã tăng lên mức chưa từng có. Tại châu Âu, chênh lệch giá diesel so với dầu thô đã tăng hơn 3 lần kể từ tháng 2, lên trên 75 USD/thùng. Tại Mỹ, biên lợi nhuận diesel tăng hơn 140%, đạt kỷ lục 100 USD/thùng hồi đầu tuần.
Kho dự trữ đang cạn dần
Nguồn dự trữ nhiên liệu tích lũy trước chiến sự đã phần nào giảm bớt tác động, nhưng "bộ đệm" này gần như đã cạn.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), tồn kho dầu toàn cầu giảm với tốc độ 3,5 triệu thùng/ngày trong giai đoạn tháng 3-7/2026, tương đương hơn 3% nhu cầu dầu toàn cầu và dự kiến tiếp tục giảm đến cuối năm. Tồn kho diesel của Mỹ đang ở mức thấp nhất theo mùa trong 3 thập kỷ, trong khi tồn kho xăng thấp nhất theo mùa kể từ năm 2012.
IEA cho biết công suất vận hành các nhà máy lọc dầu toàn cầu trong quý II/2026 thấp hơn cùng kỳ năm trước 5,1 triệu thùng/ngày, trong khi nhu cầu sản phẩm lọc dầu chỉ giảm 4 triệu thùng/ngày, tạo ra mức thiếu hụt hơn 1 triệu thùng/ngày.
Trong quý III, tình trạng này có thể xấu hơn: công suất lọc dầu dự kiến thấp hơn cùng kỳ 4,1 triệu thùng/ngày, trong khi nhu cầu chỉ giảm khoảng 2,4 triệu thùng/ngày. Nói cách khác, nguồn cung nhiên liệu đang giảm nhanh hơn nhu cầu.
Ngay cả nếu Mỹ và Iran đạt được đột phá ngoại giao và eo biển Hormuz được mở lại, giá dầu thô có thể giảm mạnh nhưng thị trường nhiên liệu khó nhanh chóng trở lại bình thường. Hơn 20 nhà máy lọc dầu tại vùng Vịnh đã bị hư hại trong chiến sự và cần thời gian sửa chữa. Thời gian cung ứng các thiết bị quan trọng như máy nén, bộ trao đổi nhiệt và chất xúc tác chuyên dụng vốn đã kéo dài trước chiến sự.
Trong bối cảnh đó, nhu cầu bổ sung và thậm chí tăng quy mô tồn kho nhiên liệu toàn cầu có thể duy trì nhu cầu lọc dầu ở mức cao trong nhiều năm, tạo thêm áp lực lên giá.
Áp lực này đã bắt đầu phản ánh vào lạm phát. CPI của Mỹ tăng 3,4% trong tháng 7/2026, trong đó chi phí năng lượng tăng 14,7% và giá xăng tăng 24,6%. Lạm phát khu vực đồng euro lên 2,9%, với chi phí năng lượng tăng 10%, trong khi PPI của Nhật Bản tăng 7,2%.
Nhiều chuyên gia vẫn cho rằng cú sốc giá năng lượng chỉ mang tính tạm thời và khó lan rộng sang lạm phát cơ bản. Tuy nhiên, nếu tình trạng thiếu hụt sản phẩm lọc dầu kéo dài như các số liệu hiện nay cho thấy, nhận định này có thể quá lạc quan.
Sau gần 6 tháng chiến sự Iran, "bộ đệm" an toàn của thị trường nhiên liệu đã bị bào mòn mạnh bởi tồn kho giảm, trong khi hệ thống lọc dầu toàn cầu tiếp tục chịu sức ép. Cú sốc năng lượng có ý nghĩa lớn nhất đối với kinh tế toàn cầu có thể mới chỉ bắt đầu.
Nguồn:Vinanet/VITIC (Theo Reuters)