Ba nguyên nhân chính thúc đẩy XK
Theo phân tích của bà Lê Hằng, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), năm 2025 là một năm có rất nhiều thách thức đối với XK thủy sản, từ thuế đối ứng của Mỹ, nguy cơ áp thuế chống bán phá giá với tôm, chi phí sản xuất cao cho đến các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe. Tuy nhiên, chính trong bối cảnh khó khăn đó, XK thủy sản lại ghi nhận những cú bật vượt dự kiến.
Có ba nguyên nhân chính tạo sức bật cho XK thủy sản 2025. Thứ nhất, sự bất ổn trên thị trường toàn cầu làm gia tăng nhu cầu dự trữ, khiến giá thực phẩm có nguy cơ tăng mạnh. Điều này thúc đẩy cả người tiêu dùng và doanh nghiệp tại nhiều quốc gia đẩy mạnh mua tích trữ, qua đó làm tăng nhu cầu nhập khẩu thủy sản.
Thứ hai, sự chủ động và linh hoạt của cộng đồng doanh nghiệp thủy sản Việt Nam đóng vai trò rất quan trọng. Các doanh nghiệp đã sớm nhận diện rủi ro từ các mốc thời gian bất lợi liên quan đến thuế đối ứng, thuế chống bán phá giá hay quy định MMPA của Hoa Kỳ, từ đó có chiến lược gia tăng XK, điều chỉnh thị trường và kế hoạch giao hàng để giảm thiểu tác động tiêu cực.
Trong bối cảnh thị trường Mỹ phát sinh nhiều bất ổn về chính sách thuế và rào cản kỹ thuật, XK thủy sản Việt Nam đã có sự điều chỉnh rõ nét về cơ cấu thị trường.
Trung Quốc & Hồng Kông là thị trường tăng trưởng mạnh nhất trong nhóm thị trường XK chủ lực của thủy sản Việt Nam, với kim ngạch cả năm đạt 2,45 tỷ USD, tăng 29%. Đặc biệt, nhu cầu đối với các sản phẩm tươi, sống như tôm hùm, cua, sò, nghêu tăng mạnh, cho thấy vai trò ngày càng lớn của khu vực này trong cơ cấu xuất khẩu thủy sản Việt Nam.
Thứ ba, lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) tiếp tục là đòn bẩy quan trọng, giúp XK thủy sản bứt phá tại các thị trường tiềm năng trong khối CPTPP, EU và RCEP, bù đắp cho những khó khăn tại một số thị trường lớn.
Có thể nói, CPTPP, Trung Quốc & Hồng Kông và EU đang là những thị trường chủ lực, đóng vai trò bệ đỡ quan trọng cho doanh nghiệp trong bối cảnh thị trường Mỹ gặp nhiều bất ổn về chính sách thuế và rào cản kỹ thuật.
Thách thức XK năm 2026
Theo VASEP, kết quả năm 2025 cho thấy sự tăng trưởng khá đồng đều giữa các nhóm sản phẩm chủ lực, trong đó tôm tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt. Cả năm 2025, xuất khẩu tôm đạt 4,65 tỷ USD, tăng 20% so với năm 2024, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng kim ngạch.
Mặt hàng cá tra đứng thứ hai với kim ngạch 2,19 tỷ USD, tăng 8%, trải qua một năm “may mắn” hơn so với các ngành hàng khác về mặt thị trường vì thuế Chống bán phá giá tại Mỹ thuận lợi hơn.
Khách nước ngoài tìm hiểu các mặt hàng thủy sản của Việt Nam tại Triển lãm quốc tế Thủy sản năm 2025. Ảnh: T.H
Mốc kim ngạch XK đạt trên 11 tỷ USD năm 2025 trước hết là kết quả của những bứt phá mang tính linh hoạt, tận dụng tốt thời cơ và tâm lý thị trường trong bối cảnh nhiều bất ổn. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng có yếu tố chu kỳ của thị trường: sau giai đoạn sụt giảm sâu và giá thấp, thị trường bước vào giai đoạn thiếu hụt nguồn cung, kéo theo giá và nhu cầu tăng trở lại.
Việc chuyển dịch cơ cấu thị trường và sản phẩm là chiến lược dài hạn của doanh nghiệp và toàn ngành, nhưng cần thêm thời gian để điều chỉnh và thích ứng dần, thay vì có thể tạo ra sự thay đổi bền vững chỉ trong một hoặc hai năm.
Các chính sách thuế quan, thương mại và rào cản kỹ thuật của Mỹ có thể tiếp tục khiến các nhà xuất khẩu trên thế giới thận trọng và tính đến phương án chuyển dịch thị trường.
Xu hướng này đồng thời tạo ra áp lực cạnh tranh rất lớn tại các thị trường khác như EU, Trung Quốc, ASEAN và Trung Đông. Bên cạnh đó, thẻ vàng IUU vẫn là nút thắt cần được tháo gỡ để mở rộng hơn cánh cửa thị trường EU và nâng cao uy tín của hải sản Việt Nam tại Mỹ cũng như các thị trường khác.
Từ các yếu tố trên, VASEP cho rằng, từ kỷ lục 2025 đến bài toán duy trì tăng trưởng xuất khẩu thủy sản năm 2026 – với nhiều bất ổn, khó lường, là thách thức lớn các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam phải vượt qua.