Cho tới giữa tháng 7/2010, số liệu thống kê xuất, nhập khẩu chính thức đều cho thấy những kết quả rất đáng mừng. Đó là, với 35,21 tỷ USD, kim ngạch xuất khẩu của nước ta đã tăng 18,2%, cao gấp hơn ba lần so với mức do Quốc hội giao và gấp 2,6 lần mục tiêu  của Bộ Công thương. Bên cạnh đó, tính đến giữa tháng 7/2010, kim ngạch nhập khẩu của nước ta cũng chỉ là 42,2 tỷ USD, nên mức nhập siêu chỉ dừng lại ở con số gần 7 tỷ USD, còn tỷ lệ nhập siêu vẫn dừng lại ở dưới ngưỡng cho phép (19,85% so với 20%).

Với những kết quả nói trên, có thể nói, bức tranh xuất, nhập khẩu trong 7 tháng qua đã khá khác so với dự báo mà một số cơ quan chức năng đưa ra trước đó.

Vậy đâu là nguyên nhân chủ yếu? Liệu tình trạng này có lặp lại trong năm 2011 khi khung hướng dẫn xây dựng kế hoạch ấn định mục tiêu xuất khẩu là 70,4 -  71,7 tỷ USD, tăng 10 - 12% so với năm 2010 và để giữ thâm hụt cán cân thương mại ở mức 20 -  22,2%, kim ngạch nhập khẩu sẽ phải “trói” ở mức 86 tỷ USD?

Trước hết, nếu trở lại với thực trạng “buồn, vui” trái ngược nhau trong năm 2009 và hiện nay, có thể thấy một nguyên nhân rất cơ bản. Đó chính là những diễn biến ngược chiều nhau của giá cả thế giới. Cụ thể, nếu như chỉ số giá nguyên liệu thế giới năm 2008 đứng ở “đỉnh cao mọi thời đại” 172,13 điểm phần trăm (năm 2005 = 100), thì  năm 2009 tụt xuống chỉ còn 118,81 điểm phần trăm (giảm 31%), nhưng ngược lại, trong 6 tháng đầu năm nay đã tăng mạnh trở lại và đạt 143,16 điểm phần trăm.

Rõ ràng, đối với một nền kinh tế có độ mở khá lớn như nước ta, có nhóm hàng nguyên, nhiên, vật liệu nhập khẩu chiếm tới 60 - 64% “rổ hàng hóa nhập khẩu”, thì yếu tố giá cả thế giới chính là “thủ phạm chủ yếu” khiến cho “rổ hàng hóa nhập khẩu” của nước ta đột xuất “co lại” mạnh hơn nhiều so với “rổ hàng hóa xuất khẩu” trong năm 2009. Ngược lại, “rổ hàng hoá nhập khẩu” của nước ta sẽ “nở ra” mạnh hơn như từng phải chứng kiến trong suốt 5 năm (2004 – 2008), khi giá nguyên liệu thế giới liên tục “sốt nóng”.

Cụ thể, nếu giả định cơ cấu mặt hàng nguyên, nhiên, vật liệu của nước ta giống như của thế giới, thì kim ngạch nhập khẩu nhóm hàng này của nước ta trong năm 2009 đương nhiên không phải chỉ là 42,879 tỷ USD (như các số liệu thống kê cho thấy), mà phải là 61,255 tỷ USD, tức là phải lớn hơn 18,377 tỷ USD và cao hơn 42,86% so với giá trị thực tế. Cho nên, tổng kim ngạch nhập khẩu phải là 88,325 tỷ USD, tức là không giảm 13,34%, mà vẫn tăng 9,43%.

Thế nhưng, ngược lại, do tỷ trọng của nhóm hàng hoá này trong “rổ hàng hóa xuất khẩu” của nước ta đã liên tục giảm mạnh kể từ năm 2007 đến nay (năm 2006 là 36,23%, năm 2007 còn là 32,95%, năm 2008 là 18,97% và năm 2009 chỉ còn là 13,35%), nên kim ngạch xuất khẩu của nhóm hàng này tuy không phải là 7,621 tỷ USD, nhưng cũng chỉ là 10,887 tỷ USD (mức tăng tuyệt đối chỉ là 3,266 tỷ USD). Vì thế, tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2009 cũng chỉ là 60,362 tỷ USD, giảm 3,71% (chứ không phải là giảm 8,92%)

Qua những phân tích trên, có thể hiểu rằng, tuy bị thiệt không nhỏ về giá trong xuất khẩu, nhưng do “rổ hàng nguyên, nhiên, vật liệu nhập khẩu” của nước ta lớn gần gấp 6 lần, cho nên khoản lợi thực tế mà chúng ta được hưởng trong xuất, nhập khẩu nhóm hàng này lên tới cả chục tỷ USD trong năm 2009.

Do vậy, trong điều kiện giá nguyên, nhiên, vật liệu trên thị trường thế giới gần đây đã tăng mạnh trở lại như nói ở trên, việc “tập quán” nhập khẩu tăng mạnh hơn xuất khẩu của nền kinh tế nước ta được khôi phục như từng chứng kiến trong suốt 5 năm (2004 -  2008) cũng là điều không thể tránh khỏi.

Trong điều kiện như vậy, có nhiều khả năng việc phấn đấu để đạt được tốc độ tăng trưởng xuất khẩu 12 - 13% trong năm nay là không quá khó, nhưng việc “trói” nhập khẩu ở mức 77 tỷ USD để duy trì tỷ lệ nhập siêu dao động xung quanh ngưỡng 20% có lẽ lại là điều gần như không thể. Bởi lẽ, để đạt được mục tiêu kiềm chế nhập siêu như vậy, nếu như xuất khẩu trong khoảng 5 tháng còn lại của năm chỉ cần tăng 5,24 - 7,33% so với cùng kỳ năm ngoái, thì “quota” nhập khẩu còn lại chỉ là 34,8 tỷ USD. Tức là tốc độ tăng nhập khẩu phải duy trì ở mức “âm” 6,22% trong gần nửa năm còn lại.

Trong điều kiện cán cân có nhiều khả năng sẽ bị “lệch” ngay trong năm như vậy, nguy cơ khung định hướng xây dựng kế hoạch cho năm 2011 mới được đưa ra gần đây bị “phá” cũng rất lớn. Lý do là, nếu như mục tiêu tăng 10 - 12% để đạt kim ngạch xuất khẩu 70,4 - 71,7  tỷ USD có thể vẫn còn khiêm tốn, nhưng sẽ là quá khó để “trói” nhập khẩu ở mức 86 tỷ USD, bởi nhịp độ tăng nhập khẩu không chỉ ngang bằng với xuất khẩu như tính toán (11,7% so với 11 - 12%), mà còn phải “gánh thêm phần tạm ứng” nhập khẩu tăng thêm của năm nay chắc chắn sẽ là không nhỏ.ª

Thực trạng “thông lệ” nhập khẩu trong 8 năm (2001-2008) tăng cao hơn đáng kể so với xuất khẩu và “biệt lệ” ngược lại trong năm 2009 đủ cho thấy điều đó.