Cho dù kết quả xuất khẩu trong tháng 8 vẫn khá cao, đạt 6 tỉ USD, nâng tổng kim ngạch xuất khẩu trong tám tháng đạt tới 43,25 tỉ USD, tăng 38,9% so với cùng kỳ năm 2007. Tuy nhiên nếu loại trừ yếu tố giá, thực chất giá trị xuất khẩu từ đầu năm đến nay và có thể nói cả năm 2008 tăng không nhiều.

Chỉ có điểm tích cực đáng lưu ý là nhập siêu đã giảm khá nhanh trong các tháng 6, 7 và 8 (tháng 6 nhập siêu 728 triệu USD, tháng 7 nhập siêu 753 triệu USD và tháng 8 giảm còn 272 triệu USD, theo số liệu của bộ Công thương). Tổng mức nhập siêu tám tháng đầu năm đã giảm hơn nhiều so với dự kiến, chỉ còn 15,35 tỉ USD, bằng 35,5% kim ngạch xuất khẩu, trong khi ở thời điểm cuối tháng 7, tỷ lệ này là 40,7%.

Tuy nhiên, các yếu tố bất lợi cũng bắt đầu lộ rõ. Nhiều chuyên gia kinh tế trong và ngoài nước đã cảnh báo nguy cơ thị trường xuất khẩu của Việt Nam bị thu hẹp.

Theo ông Supachai Panitchpakdi, tổng thư ký hội nghị Liên hiệp quốc về thương mại và phát triển, chắc chắn xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam vào Mỹ bị tác động tiêu cực do nhu cầu ở các nền kinh tế lớn, đặc biệt là Mỹ, bị thu hẹp.

Ông Supachai cảnh báo: Tác động không chỉ về giá trị xuất khẩu mà nó còn làm gia tăng thâm hụt thương mại. Việt Nam có mức thâm hụt kỷ lục vào năm 2007 là gần 11 tỉ USD hay 15% GDP. Tình trạng thâm hụt này có thể trở nên nghiêm trọng hơn bởi suy thoái của châu Âu và Mỹ. Mức độ ảnh hưởng sẽ còn trầm trọng thêm khi đồng đô la Mỹ giảm giá.

Tiến sĩ Lê Đăng Doanh, nguyên viện trưởng viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương cho rằng thực sự xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam vào Mỹ đã và đang bị ảnh hưởng mạnh và tình hình sẽ xấu đi trong năm 2009 đối với hoạt động xuất khẩu, và đồng thời tác động xấu đến sản xuất trong nước, giảm mức tăng trưởng do kinh tế Việt Nam lệ thuộc khá nhiều vào xuất khẩu.

Trong bối cảnh ấy, thì tăng trưởng GDP năm 2009  chỉ ở mức 5% (mục tiêu mà chính phủ dự kiến trình Quốc hội năm 2009 là 7%).

Ngay từ cuối tháng 8, bộ Công thương đã nhìn thấy khả năng duy trì mức tăng trưởng cao về khối lượng hàng hoá xuất khẩu trong bốn tháng cuối năm là “khó”. Hiện nay, đa số các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu hàng nông sản, lâm, thuỷ hải sản đều gặp khó khăn lớn về vốn và lãi suất cao. Một số mặt hàng chủ lực, mang lại kim ngạch cao như dầu thô, than đá đều giảm sản lượng khai thác, xuất khẩu.

Giá gạo và dầu thô đã giảm mạnh hơn 30% so với tháng 7. Ngành da giày và dệt may cũng gặp khó khăn về giao hàng do vào thời điểm giao mùa. Giá xuất khẩu cà phê, cao su, than đá vẫn đang trong xu hướng giảm. Còn về vấn đề tỷ giá, một quan chức ngân hàng Nhà nước cho rằng tỷ giá đồng Việt Nam so với đô la Mỹ tuy đã ổn định, nhưng biên độ đang dao động theo hướng có lợi cho nhập khẩu.

Tuy nhiên, các yếu tố tác động đến xuất khẩu không phải đều bất lợi. Việc giá dầu thế giới đang giảm mạnh và xu hướng còn tiếp tục giảm trong thời gian tới sẽ kéo theo giá nhiều loại nguyên, nhiên vật liệu đầu vào phục vụ sản xuất và xuất khẩu giảm; lạm phát trong nước tiếp tục được kiềm chế hiệu quả (bộ Kế hoạch và đầu tư mới dự kiến chỉ số giá tiêu dùng tháng 9 giảm dưới mức 1%); nhiều ngân hàng thương mại đã bắt đầu giảm lãi suất huy động và cho vay... là những yếu tố tích cực để giảm giá hàng xuất khẩu, tăng lượng hàng xuất.

Nhưng theo đánh giá của một số chuyên gia kinh tế nước ngoài, đang xuất hiện một vấn đề đáng lo ngại: Việt Nam dường như bị “hụt hơi” trong việc nâng cao tính cạnh tranh của sản phẩm. Cho dù chi phí sản xuất, giá sản phẩm... của hàng xuất khẩu trong thời gian tới có thể giảm, nhưng nếu chất lượng, khả năng cạnh tranh hàng hoá không được nâng cao thì Việt Nam khó có thể mở rộng hơn thị trường, tăng lượng hàng xuất để giữ được mức tăng trưởng kim ngạch, bù lại cho mức giá bị giảm.

Do đó, có nhiều căn cứ cho thấy kim ngạch xuất khẩu các tháng cuối năm bị chững lại, không giống như các tháng cuối năm trước thường tăng cao so với đầu năm và tình hình sẽ còn khó khăn hơn trong năm sau.

Bộ Công thương dự báo kim ngạch xuất khẩu bốn tháng còn lại sẽ đạt khoảng 21,75 tỉ USD, bình quân mỗi tháng xuất khẩu 5,4 tỉ USD, tương đương mức bình quân xuất khẩu tám tháng trước đó là 5,4 tỉ USD – tức là thực sự chững lại. Nếu đạt được như vậy, tổng giá trị xuất khẩu cả năm 2008 có khả năng đạt con số 65 tỉ USD, tăng 33,9% so với năm 2007, như mong muốn của bộ.

Nhưng vấn đề về năng lực cạnh tranh hàng hoá, ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng, suy thoái kinh tế ở nhiều nước khiến thị trường bị thu hẹp, giải pháp giảm nhập siêu... sẽ là những vấn đề lớn mà các nhà hoạch định chính sách phải lưu tâm cho kế hoạch năm 2009.

Gợi ý của nguyên tổng giám đốc WTO, ông Supachai rằng vào thời điểm này, Việt Nam nên đa dạng hoá thị trường xuất khẩu, đối tác thương mại, giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống như EU, Mỹ, tăng cường quan hệ nội khối (ASEAN)... là ý kiến có giá trị.